بهنام بهجت مرندی
behnam@tehranavenue.com
قسمت اول: مثال خريد يک اتومبيل
فرض کنید شما تصمیم دارید بخاطر نیازتان برای طی یک مسافت طولانی روزانه، یک اتومبیل خریداری کنيد. به اين منظور به يک نمايشگاه يا فروشگاه اتومبيل مراجعه میکنيد و با ارائه مشخصات مورد نظر خود، با راهنمايی فروشنده به انتخاب اتومبيل مشغول میشويد.
حال فرض کنيد شما يک اتومبيل را پسنديدهايد و میخواهيد اطلاعات بيشتری درباره آن داشته باشيد پس چند سوال از فروشنده درباره قيمت، گارانتی و خصوصيات فنی خودرو میپرسيد و طبعا او هم بجای پاسخ به تعريف و تمجيد از اتوميبل مورد بحث میپردازد و تمام تجربيات فروشندگی خود را بکار میگيرد تا شما را مجاب کند هر چه سريعتر آن اتومبيل را بخريد. اگر توضيحات و تعريفهای فروشنده شما را قانع نکند يا بويژه اگر شما چيزی درباره مکانيک اتومبيل بدانيد و مثلا از فروشنده بخواهيد کاپوت اتومبيل را بالا بزند تا نگاهی به موتور آن بيندازيد يا سيستم برقدهی آن را وارسی کنيد، انتظار چه واکنشی از او داريد؟ حتما انتظار نداريد که در ضمن تلاش برای محترمانه جلوه دادن رفتارش، صريحا به شما بگويد که هرگز چنين نخواهد کرد. و شما نه حالا و نه حتی اگر اتومبيل را خريداری کنيد حق نداريد کاپوت آن را بالا زده و قسمتهای فني آن را بررسی يا دستکاری کنيد. اين محدوديت نه تنها شامل شما، بلکه حتی شامل کسانی نيز میشود که از نحوه عملکرد يک موتور درونسوز و مکانيک حرکت و ساير جزئيات فني اتومبيل سر در میآورند و کاملا مورد وثوق صاحب اتومبيل – يعنی شما - میباشند. به عبارت ديگر تنها کمپانی سازنده است که حق دارد اين خصوصيات را بررسی کند يا تغيير دهد.
باز فرض میکنيم که شما اين موضوع را ناديده میگيريد و برای بررسی شرايط خريد اتومبيل و گارانتی آن درخواست میکنيد که فرم قرارداد را مطالعه نماييد. مطالب جالبتری در انتظار شماست. اول اينکه اگر اتومبيل ايرادی داشته باشد کمپانی سازنده هر وقت که لازم ديد آن ايراد را بررسی کرده و شما را مطلع میکند که اتومبيل خود را برای رفع نقص به تعميرگاههای مجاز کمپانی معرفی نماييد. البته طبيعی است که چون شما حق نداريد از ويژگيهای فنی اتومبيل خود اطلاعات زيادی داشته باشيد پس احتمالا تا زمانی که اشکالی بروز نکرده و برای شما دردسرساز نشده، از وجود آن بیخبر خواهيد ماند. بعد از بروز مشکل هم که... . دومين موضوع جالب اين که شما حق نداريد اتومبيل خود را در اختيار ديگران قرار دهيد – فلسفهاش هم حتما اين است که اگر ديگران هم اتومبيل لازم دارند، يکی بايد بخرند! -. حالا سوال من از شما: آيا شما حاضريد با چنين شرايطی آن اتومبيل را خريداری کنيد؟
تصور میکنم پاسخ بسياری از خوانندگان به اين سوال منفی باشد. پس لازم است قبل از اينکه کسی نتيجه بگيرد اين مقاله مربوط به بخش اتومبيل مجله بوده و اشتباها در اين قسمت آمده، از دنيای فرضيات خارج شويم و بدانيم که هر بار يک نرمافزار انحصاری میخريم در واقع به چنين شرايطی گردن نهادهايم. کافی است جای اتومبيل را با بسته نرمافزاری، و کاپوت و مشخصات فنی اتومبيل را با متن کدهای نرمافزار عوض کنيم تا از فرض به حقيقت محض برسيم. حقيقت اين است که وقتی ما يک نرمافزار انحصاری میخريم تنها اجازه استفاده از آن را برای خود میگيريم. ما نه حق داريم بدانيم کدهای نرمافزار چگونه نوشته شدهاند يا چطور کار میکنند، نه حق داريم در آن تغييری ايجاد کنيم، نه اجازه داريم آن را کپی کنيم و نه حق داريم آن را برای استفاده در اختيار ديگران قرار دهيم.
شايد بحث در اين مورد برای ما در ايران بیمعنی يا زود هنگام بنظر برسد ولی اگر به پيوستن ايران به جامعه جهانی – بيشتر از بعد اقتصادی – اميدوار باشيم که البته در آينده اجتنابناپذير خواهد بود و در نظر بگيريم که بسياری از ما به دليل نپذيرفتن اين شرايط يا رعايت نکردن آن متخلف و دزد محسوب میشويم نظرمان تغيير میکند. پس بد نيست ببينيم که نرمافزار آزاد چيست، باز متن چه معنايی دارد و GNU چه اهدافی را دنبال میکند.
ادامه دارد...
