دزفول شهر آجر

شهر قدیمی دزفول بر کنار رود دز آرمیده است. وقتی دزفول را می بینی شهری که امروز اینقدر آرام و سرشار از زندگی است باور نمی کنی روزی بر اثر بمباران در حال نابودی بوده است.

در سمت جنوب غربی رشته کوه زاگرس آنجا که سطح نا هموار کوه تمام و دشت مسطح خوزستان شروع می شود، از لحاظ آب و هوایی شرایط خاصی دارد. زیرا این ناحیه از یک طرف پشت به کوه و از طرف دیگر رو به دشت خوزستان و پس از آن خلیج فارس دارد.

دزفول از نظر هماهنگی با طبیعت و اقلیم محل بی نظیر است. بافت قدیمی شهر با کوچه های باریک و تو در تو، خانه های آجری و بازار های قدیمی، ساباط ها*...
شهر به علت مقعیت خاصی که دارد حالتی مابین شهر های کویری و حاشیه خلیج فارس دارد.

در شهر های مناطق گرم و خشک مثل یزد و نایین بافت شهری متراکم و ابنیه کاملا درون گرا می باشند و کلیه بازشو ها به درون خانه باز می شوند. در کوچه های مناطق مسکونی اینگونه شهر ها، عابر با نمای دیوار هایی که بجز یک درب ورودی کوچک هیچ گونه بازشویی به بیرون ندارند و با کاهگل اندود شده اند، مواجه می شود. اغلب فقط بعد از ورود به خانه می توان زیبایی آجر و ظرافتهای معماری ایران را مشاهده کرد. ولی در دزفول آجرکاریهای کم نظیر و ریزه کاریهای بسیار را در تمامی معابر و در سطح کل شهر می توان مشاهده کرد.

گرمای هوا در تا بستان گاهی تا 45 درجه هم می رسد و این گرما و رطوبت نسبتا زیاد هوا شرایط سختی را در تابستان برای ساکنین ایجاد می کند. آنها برای مقابله با این مشکل در بافت خانه ها و شهر خود راهکار های بسیار جالبی را ابداع کرده اند. یکی از این تدابیر ایجاد فضاهایی در خانه ها به اسم «شبستان » و « شوادان » است.
شبستان همان زیر زمین یا سرداب است که در سایر نواحی گرم و خشک بسیار متداول است. این شبستان ها گاهی تمامی سطح زیر طبقه همکف را در بر می کرفته است و سقف آن حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر بوده و مابقی شبستان در زیر زمین قرار داشته است.
این اتاقها در ایام تابستان یا موقعی که هوا گرم بوده مورد استفاده قرار می گرفته، ولی در ایامی که حرارت بسیار طاقت فرسا بوده، اهل خانه به شوادان (شبادان) می رفتند. شوادان شامل اطاق یا اطاقهایی است که حدودا 6 الی 7 متر پایین تر از سطح حیاط است. درجه حرارت در این اتاقها در تمام طول سال تقریبا ثابت و برابر 25 درجه می باشد.
برای دست رسی به شوادان، پله هایی از قسمت ایوان، شاه نشین، اتاقها و یا حیاط به شوادان احداث می شده است.
شوادان ها دارای کانالهای عمودی جهت تامین روشنایی بوده اند و قسمت نور گیر کانال در سطح حیاط قرار داشته است. در شوشتر این کانال ها «سی سرا» و در دزفول «دزیره » نامیده می شوند. بعضی از شوادان ها بوسیله بادگیر که بعضا عمل هواکش را انجام می داده اند، تهویه می شده اند.
در بین شوادانهای خانه های مجاور هم که اهالی آنها اغلب با هم نسبت داشته اند، کانالهایی می کندند و شوادانها را به هم مرتبط می کردند.
در زمان جنگ مردم از این شوادان ها به عنوان پناهگاه استفاده می کردند.

قدم زدن در کوچه های بافت قدیم ذزفول بسیار لذت بخش است. ارتفاع دیوار های مشرف به کوچه ها زیاد و گاهی به چهار برابر عرض کوچه می رسد که در اینصورت تقریبا در تمام مدت روز کوچه سایه دار و خنک خواهد بود. کوچه ها باریک و پیچ در پیچند. و در محل هایی که به مرکز محله ها می رسند عرض گذر زیاد شده و به صورت میدان گاهی برای تجمع اهل محل در آمده است که گاهی چند درخت زینت بخش فضاست.

گسترش بافت شهر و شکل خانه ها به صورت طبیعی بوده و از ضوابط خاصی پیروی نمی کرده است. در بسیاری از موارد گسترش خانه تا روی کوچه نیز امتداد پیدا می گرده است و یک یا چند اتاق بر روی گذر می ساختند و عبور و مرور از زیر این اتاق ها که ساباط نامیده می شده انجام می گرفته است. ساباط در عین حال سبب تعدیل درجه حرارت گذر می شود.

آجرکاریها و هنر معماری آجر در دزفول به حدی زیبا، استادانه و ظریف است که به حق می توان به آن لقب «شهر آجر » داد.

*ساباط : دالان، کوچه سر پوشیده

شاني شريف