این بنا نمایانگر اوج یک هزار سال مسجد سازی در ایران است. سنتهای شکل دهی، آرمانها، شعایر و مفاهیم دینی، نقشه که از انواع قدیمیتر و ساده تر به آرامی کمال یافته، عناصر بزرگ ساختمانی و تزیینات همه در مسجد شاه با عظمت و شکوهی که آنرا در شمار بزرگترین بناهای جهان قرار داده، تحقق و یگانگی یافته است.

تمام مسجد دارای تناسبی شاهانه است و بر شالوده ای وسیع بنا شده. قوس نیمگنبد سر در خارجی در میدان 27 متر بلندی دارد و بلندی مناره ها 33 متر است. مناره های بالای شبستان از آن هم بلند تر است، در حالی که گنبد روی آن بالاتر از همه قرار گرفته. جلوخان، که خود تقریباً ساختمانی است، حالتی دعوت کننده دارد که جمعیت بیرو ن را به پناه، امنیت و تجدید قوا در مسجد فرا می خواند.

نمای حیاط به دالانها، طاقچه ها، توده های مقرنسهای روشن و نوارهای درازی از کتیبه های سفید درخشان آراسته است و سراسر آن از کاشیهای معرق الوان پوشیده شده که مایه های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه های طلایی مستولی است.

دوقابی که در دو طرف مدخل واقع شده طرح سجاده را دارد که نمازگزار بر آن نماز می خواند. در فاصله ای بیشتر حجم جالب توجه این نما، که گاه بر اثر رنگ آبی درخشانش حالتی تقریبا اثیری پیدا می کند، کاملا بر میدان مسلط است و در تضاد با کاخ برازنده شاهی، برتری خیری کننده دین را بر قدرت دنیوی و اهمیت اساسی دین را در زندگی شهر نشان می دهد.

جلوخان رو به شمال است، همچنانکه ضرورت میدان بوده، ولی از آنجا که محراب می باید رو به قبله باشد (یعنی شمال شرقی به جنوب غربی) برای جلوگیری از قناس شدن سلیقه و دقت زیادی لازم بود. این مشکل با موفقیت حل شده. شخص از جلوخان وارد دهلیزی عالی می شود که از ویژگیهای بناهای تاریخی ایران از زمانها قدیم بوده است. این دهلیز مدور است و از این رو هیچ جهتی ندارد و می تواند مانند پاشنه ای باشد که محور بنا بر روی آن بچرخد. دهلیز رو به طاق بلند ایوان شمالی باز می شود و از عمق تاریک آن انسان ناگهانم حیاط روشن از آفتاب را می بیند. در آن سوی حیاط سر در وسیع شبستان قرار دارد، دروازه ای به جهان دیگری از شکوه و قدرت متمرکز.

اگر شکوه رنگ و عظمت صحنه سر در و گنبد قبلا خیره کننده بود، تکرار خیره کننده بود، تکرار خوش آهنگ عناصر ساختمانی، طاقنماهای متقارن، ایوانهای متعادل، آرامش حوض بزرگ وضو و اثر یکدست کننده رنگی فراگیر که بر همه جا گسترده، گنبد حالتی برازنده و گیرا و اندکی پیازی شکل، بر ساقه بلندی قرار گرفته، ساده و دارای طرحی بسیار روشن و گویاست، بی آنکه هیچگونه پشتبند یا حمال داشته باشد.

نقشه پی و ساختمان بنا هر دو نشان دهنده اعتقاد به سادگی اسلام است و مفهومی بنیادی را نمایان و بیان می کند، که همانا برادری و برابری مومنان را که همگی از دسترسی بی واسطه به رحمت خداوندی برخوردار شده اند. حرکت و ارتباط در همه جا تسهیل شده و در هیج جا مانعی وجود ندارد. کف مسجد هیچ پله، نرده یا صفه ای ندارد. هیچ در بسته ای دیده نمی شود، هیچ دالان تونل مانند، جایگاه همسرایان، غلام گردشی، هیچ ساختار جداگانه ای مانند مذبح، هیچ فضای اختصاصی، هیچ جایگاه ممتاز وجود ندارد، درست همان طور که هیچ مراسم اختصاصی، هیچ شی مقدس و هیچ سلسله مقامات دینی موجود نیست.

دیوارها در میان نقش گل و بوته های باغ مانندشان گم می شوند، یا به باغهای واقعی و طبیعی باز می شوند. به خاطر تمرکز بار روی ستونها هشت گوش چشم اندازهای وسیعی پدید می آید و فضای خالی به حداکثر می رسد.

طاقهای بلند و وسیع و تقاطعهای عالی و خوش آهنگ انحناهای تند فضاهایی را نشان می دهد که آزادانه تا محراب، همچون موجهایی در یکدیگر فرو می روند. نمازگزاران، وقتی که به نماز جماعت ایستاده اند و یا به تنهایی در فضای ارتباطی پدید آمده شرکت جسته اند، یکدیگر را می بینند. آگاهی متقابل و عبادت مشترک هسته اصلی اسلام است و در اینجا ساختمان در خدمت دین در آمده است.