مسجد جامع شهر فهرج (یا پهره)، در نزدیکی شهر یزد، یکی از قدیمیترین مساجد ایران به شمار می آید که در نیمه اول قرن هجری ساخته شده است. اين بنا در روستاي فهرج در 24 كيلومتري شمال شرقي مهريز و 12 كيلومتري شرق جاده يزد - كرمان واقع گرديده است و از قديمي ترين مساجد ايران به شمار مي آيد .

آن را اولین بنایی می دانند که به قصد مسجد ساخته شده است، زیرا تا این زمان مساجد اکثراً بناهای تغییر کاربری یافته، مانند آتشکده های زمان ساسانی بوده اند که با ورود اسلام به ایران، با تغییراتی چند در ساختارشان به مسجد تبدیل شده اند. اما ظاهراً مسجد فهرج خود بدین منظور شاخته شده است. تا این زمان عناصر و تأثیرات معماری ساسانی بخوبی در ساخت این بنا قابل مشاهده است. پلان این مسجد همانند سایر مساجد ساخته شده در این دوره، بسیار شبیه پلان مساجد شاخته شده در قرون اولیه اسلام در کشورهای عربی بوده است، و در مجامع علمی مغرب زمین، این سبک به نام سبک عربی مشهور است.

تغييرات اندك بنا در طي قرن ها نقشه اصلي بنا را دگرگون نكرده است. نقشه مسجد از نوع شبستان ستوندار و عبارت از يك حياط مركزي با شستان ستوندار جانب قبله و رواق هايي در طرفين صحن مركزي است. شبستان مسجد‚ از دو رديف ستون چهار تايي تشكيل شده و بدين ترتيب‚ صحن مركزي توسط يازده دهانه طاق از جهات مختلف - سه دهانه در طرف جنوب ‚ چهار دهانه در شمال و 2 دهانه در جهات شرق و غرب - محدود شده است. دهانه مركزي جانب قبله ‚ اندكي پهن تر از دهانه هاي ديگر است و بدين ترتيب ‚ مراحل اوليه شكل گيري ايوان در مساجد شبستاني به وجود مي آيد. عدم تقارن تعداد دهانه هاي جانب شمال و جنوب صحن ‚ امري غير معمول است كه در اينجا به وقوع پيوسته است. مسجد در اصل دو در ورودي در رواق شمال شرقي رو به روي محراب داشته كه يكي از آنها سال ها پيش و ديگري بعد از آن بسته شده و امروزه تنها ورودي مسجد ‚ از سمت جنوب مناره و نسبتا" تازه است قسمت عمده پوشش بنا با استفاده از طاق هاي گهواره اي صورت گرفته و تنها در قسمت رواق شمالي كه پهناي كمتري دارد از پوشش مسطح استفاده شده است.

طاق ها از نوع نيمرخ بيضوي شكل اند و به طاق هاي دوره ساساني بسيار شباهت دارند. پوشش راهروهاي شمال شرقي ‚ نيم گنبد است كه به سبك دور ساساني اجرا شده و هر كدام از آنها‚ دو سه كنج بيضوي شكل دارند. با اين كه سه كنج ها شكل دوره ساساني دارند‚ اما تنها جنبه تزئيني داشته ‚ باري را متحمل نمي شوند. اين سه كنج ها‚ از پيشكردگي خشتي ساخته شده اند طاق هاي مسجد بر روي جرزهاي مستحكم مستطيل شكل قطور قرار گرفته‚ اما با كار گذاشتن ستونك هايي در هر يك از گوشه هاي آنها ‚ هم از حجم جزرهاي و هم از سادگي انها كاسته شده است . كل بناي مسجد ‚ با خشت هايي بزرگ به اضلاع 32*32*5 سانتي متر ساخته شده و جز در رخبام ها از آجر استفاده نشده است سطوح مختلف مسجد به نظر مي رسد كه در ابتدا با گچ اندود شده و داراي تزئينات گچبري به شكل پيچك ها و شكنج ها بوده است بخش هايي از گچكاري به همان صورت اصلي خود باقي مانده و قسمت هاي آسيب ديده با كاهگل ترميم شدهاست. امروزه نماي بنا يا سيمگل (مخلوطي از گل رس ‚ ريگ روان و خاكه كاه) اندود شده است ‚ البته در اينجا به جاي كاه كه در اين روستا كمياب بوده ‚ از ژاژ (خرشتر) آسياب شده استفاده شده كه همين امر آن را از آسيب موريانه حفظ كرده است . در روي نماي حياط ‚ چند طاقچه و كارو با طاقي شكنجي (دالبري) ديده مي شود . يكي ديگر از خصوصيات جالب اين مسجد ‚ نقش درگاه هاي ساساني است كه با گچ بر روي ديوار شرقي اجرا شده است . در انتهاي شمال راهروي غربي و نيز درگاه هاي حجره ها ‚ كنگره هاي تزييني اجرا شده است.

در دوره هاي بعدي‚ ملحقاتي از جمله شبستاني كوچكي در جهت قبله و مناره و بنايهاي كوچكتري در جانب غربي به بنا اضافه شده كه مصالح ساختماني آن با مصالح ساختمان اصلي متفاوت است . شبستان جديد ‚ با هشت طاق متقاطع پوشيده شده كه اين نوع طاق زني تا قبل از قرن چهارم هجري در منطقه شناخته نشده بود . به اين جهت ‚ تاريخ الحاقات نبايد زودتر از قرن چهارم هجري باشد . حجره هاي كناري مناره به نظر مي رسد كه بر شالوده بناهاي قديمي تري كه از بين رفته اند ‚ ساخته شده باشند . بناي اصلي مسجد با توجه به شيوه معماري و عناصر تزئيني احتمالا" مربوط به قرن دوم هجري است.