ویروس اچ آی وی HIV و بیماری ایدز AIDS؛ تاکنون چند بار این عبارات و واژگان به گوشتان خورده‌اند؟ کجا در موردشان خوانده‌اید یا شنیده‌اید؟ آیا می‌دانید فرق بین شخصی که اچ آی وی مثبت است با کسی که بیماری ایدز دارد چیست؟ آیا تا به حال بروشوری استاندارد و تایید شده توسط مسئولین بهداشتی کشور به دستتان رسیده که حاوی اطلاعات مطمئن در مورد این بیماری، نحوهء انتقالش و پیامدهایش باشد؟ آیا تا به حال از خود پرسیده‌اید که تا به چه حد در معرض خطرید و آیا سعی کرده‌اید اطلاعات موثق از منبعی قابل اعتماد به دست آورید؟ برنامه‌ای مفید در این رابطه از رادیو و تلویزیون دیده یا شنیده‌اید؟ آیا احساس می‌کنید به اندازهء کافی از این بیماریِ کشنده می‌دانید که بتوانید از آلوده شدنِ خود جلوگیری کنید؟ مطمئنید؟ آیا می‌دانید که ندانستن و داشتن اطلاعات ناقص و غلط می‌تواند به آسانی منتهی به مرگتان شود؟

اچ آی وی و ایدز در جهان

هنگامی که برای اولین بار فردی از بیماری ایدز مُرد هنوز عمق فاجعه به درستی درک نشده بود. هنوز علل این بیماری به درستی شناسایی نشده بود و بسیاری به همین علت ندانسته آلوده به ویروسش شدند. پس از مطالعاتی که روی مبتلایان صورت گرفت از رمز این بیماری مهلک پرده برداشته شد و دُوَلِ کشورهای درگیر متوجهِ خطر اپیدمی‌ای شدند که در صورت سهل‌انگاری می‌توانست فاجعه‌ای انسانی به بار آورد. و از آنجا بود که مقابله و پیشگیری آغاز شد. بدیهی است که اولین قدم در این راه شناسایی این بیماری است.

اچ آی وی و ایدز چه هستند؟

ویروس اچ آی وی یا Human Immunodeficiency Virus همان طور که از اسمش پیداست به سیستم امنیت بدن وارد می شود و در آن لانه می‌کند. در این حالت می‌گویند که شخص اچ آی وی مثبت است. این شخص هنوز ایدز ندارد. ممکن است کسی سال‌ها این ویروس را در بدن داشته باشد اما مبتلا به ایدز نشود. اما پس از اینکه بالاخره این ویروس سیستم ایمنی بدن را ضعیف کرد و از کار انداخت است که شخص مبتلا به ایدز یا Acquired Immune Deficiency Syndrome می‌شود و اینجاست که پس از تحمل درد و رنج فراوان به واسطهء بی‌دفاع بودن بدن در مقابل هرگونه میکرب و باکتری یا ویروسی فرد جان خود را از دست خواهد داد. ایدز بیماری کشنده و غیر قابل درمانی است که قابل پیشگیری است.

راه‌های انتقال ویروس

۱. آمیزش جنسی با فرد آلوده بدون استفاده از کاندوم (از مرد به زن، از مرد به مرد و از زن به مرد)
۲. استفاده مشترک از سرنگ و سوزن آلوده برای تزریق و یا استفاده مشترک از وسائل برنده مثل تیغ
۳. انتقال خون و فرآورده‌های خونی آلوده به ویروس اچ آی وی
۴. انتقال ویروس اچ آی وی از پدر آلوده به مادر (رابطه جنسی) و از مادر آلوده به کودک در دوران بارداری، زایمان و شیردهی.

در کل رفتارهایی که مهمترین عامل آلودگی به ویروس اچ آی وی و در نهایت بیماری ایدز است را رفتارهای پرخطر نامیده‌اند که در ذیل لیست می‌شوند:

۱. روابط جنسی با افراد متعدد بدون استفاده از کاندوم
۲. استفاده از سرنگ و سوزن مشترک برای تزریق و یا استفاده مشترک از وسائل برنده مثل تیغ.
۳. استفاده از نوشیدنی‌های الکلی و موادمخدر (تریاک، حشیش، گرس، ...) و مواد روانگردان محرک مانند اکستسی (قرص X) و ... که قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب درست را از فرد سلب می کند.

شعارهای جهانی برای جلوگیری

شعار جهانی برای پیشگیری از آلودگی و ابتلا را در ABC خلاصه کرده‌اند. Abstinence یا همان خویشتن‌داری؛ ‌Be mutually faithful یا وفاداری به شخصی که رابطهء جنسی با او دارید؛ Consistent Condom Use یا استفاده متداوم از کاندوم. می توان پیام‌هایی اینچنینی را نیز در این رابطه مد نظر داشت:

۱. رابطهء جنسی سالم داشته باشیم.
۲. از بی‌بندوباری جنسی خودداری کنیم.
۳. از کاندوم در روابط جنسی استفاده کنیم و به یاد داشته باشیم کاندوم مهم‌ترین وسیلهء پیشگیری از ابتلا به بیماری ایدز است.
۴. از موادمخدر و مواد روانگردان محرک مانند اکستسی (قرص X) و غیره استفاده نکنیم، زیرا استفاده از این مواد می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب درست را از ما سلب کند.
۵. از سرنگ و سوزن مشترک برای تزریق استفاده نکنیم.

ایدز در ایران

در کشور ما هم ایدز هست. بسیار زیاد هم هست. تعداد دقیق مبتلایان به علت پنهان بودن آلودگی در مرحلهء اچ آی وی مثبت بودن، نامعلوم است. تعداد مبتلایان به ایدز به علل مختلفی دقیق نیست. یکی از دلایل می‌تواند ترس از انگ زدن به افراد مبتلا باشد. تصویر غالبِ این بیماری در ایران به طرز غیرواقعی و افراط گونه‌ای به رفتارهای نامتعارف جنسی گره خورده است در صورتی که چنین دیدی نادرست است. نه تمام افرادی که رفتارهای نامتعارف جنسی دارند صددرصد مبتلا به ایدز می‌شوند و نه هر فردی که مبتلا به ایدز است انسانی با عادات ناهنجار جنسی است.

آمار چه می گوید؟

گرفتن آمار در ایران کار آسانی نیست. وزیر آموزش و پرورش برای انجام تحقیق در مورد سیگار در برخی مدارس استیضاح شد! با این اوضاع و احوال آمار مبتلایان به این ویروس و این بیماری در ایران با تمام نقص و کمبود در گردآوری نمونه و موثق بودن، نشان از رشدِ این بیماری دارند. ممکن است ما هنوز در مقایسه با برخی کشورهای اروپایی، امریکایی و به ویژه افریقایی که در وضعیتی بحرانی به سر می‌برند، در موقعیتی به ظاهر کم‌خطر باشیم اما به هیچ وجه نباید رشد ابتلا به بیماری در سال‌های اخیر، رشد رفتارهای پرخطر (به ویژه در بین جوانان) و خطر اپیدمی شدن به علتِ کمبود دانش در مورد بیماری را نادیده گرفت.

آخرین آمار مربوط به عفونت اچ آی وی و ایدز در ایران در سه ماههء سوم سال ۱۳۸۲ که توسط مرکز مدیریت‌های بیماری‌ها در وزارت بهداشت در بخش معاونت سلامت تهیه شده تا تاریخ ۱/۱۰/۱۳۸۲ به ترتیب زیر است:

جنس	آلوده به ویروس اچ آی وی	نفر مبتلا به ایدز	مورد فوت ناشی از بیماری
مرد	6030	194	707
زن	307	19	29
کل	6337	213	736

سنی که اوج آلودگی و ابتلا به بیماری را نشان می‌دهد از ۱۵ سالگی الی ۴۴ سالگی است. شیوع در میان مردان بسیار بیش از زنان است.

راه‌های انتقال ویروس برحسب جنس:

جنس	مورد از طریق اعتیاد تزریقی	آمیزشی	خون و فرآورده‌های خونی	مادر به کودک	نامشخص
مرد	3821	281	188	11	1729
زن	20	164	13	16	94
کل	3841	445	201	27	1823

موارد گزارش شده آلودگی به اچ آی وی و ایدز به تفکیک سال تا تاریخ ۱/۱۰/۱۳۸۲ به ترتیب ذیل بوده است:

همانطور که مشاهده می‌کنید اعتیاد تزریقی در مردان و آمیزش جنسی در میان زنان عامل بیشترین ابتلا به این بیماری هستند. سن ابتلا جهشی ناگهانی از سن بلوغ دارد که نشانگر نیاز مبرم تعلیم نوجوانان برای مقابله و پیشگیری از ابتلا به این بیماری است.

مشکلاتِ ایران برای پیشگیری

در ابتدا باید به مسئلهء جدی و گستردهء اعتیاد اشاره کرد که بانی اصلی شیوع بیماری در بین مردان است. اگر برای ریشه‌کن کردنِ این معضلِ اجتماعی ناتوان هستیم باید حداقل از شیوع بیماری‌ها توسط معتادین جلوگیری کنیم. بسیاری از این معتادین در ارتباطاتی که با افراد سالمی که گاهی هم از اعتیاد آنها بی‌خبرند، دارند می‌توانند باعث انتقال ویروس شوند. برای جلوگیری از ابتلای اینگونه افراد که به طور معمول از سرنگ‌های اشتراکی استفاده می کنند راهکاری که در برخی کشورها به کار بسته شده پخش سرنگ‌های یکبار مصرف و مجانی توسط خود دولت میان معتادین است. اینطور حداقل از آلودگی این افراد و متعاقباً انتقال آن به افراد سالم جلوگیری می‌شود.

و اما متاسفانه رفتارهای جنسی در کشور ما بسیار ناشناخته و مخفی هستند. دلیل چنین وضعیتی معذوراتِ اخلاقی است که مانع از صحبت و گفتگوی کافی و لازم در این مقوله می‌شود. در کل وجود ارتباطات جنسی در بین مجردان انکار می‌شود! چنین مانعِ فرهنگی که جلوی ارتباط سالم بین والدین و فرزندان یا حتی مربیان و دانش‌آموزان را می‌گیرد در پایان نتیجه‌ای تلخ دارد. نوجوانانِ‌ ما در سنین بلوغ با سوالاتِ فراوانی در رابطه با تغییرات جسمی و روحی خود روبرو هستند و بسیار کم هستند کسانی که بتوانند راهنمای آنان باشند. به طور معمول هم سن و سالان با هم در مورد اینگونه مسائل صحبت می‌کنند که بدیهی است که به علت کمبود دانش همهء آن‌ها و انتقال اطلاعات ناقص و نادرست نتیجهء مطلوبی در پی نخواهد داشت.

کمبود یک منبع آموزشی و توجیه‌کننده در این برههء سنی برای نوجوانان و حتی جوانانِ ما کاملا مشهود است. اقداماتی که در این رابطه صورت می‌گیرند بعضاً کار بانیانِ خیرخواه و نگران را به اتهام ترویج فحشا به دادگاه می‌کشاند؛ کمااینکه جزوه‌ای برای توضیح چنین مسائلی به دست فرزند معاون قوه قضاییه افتاد و کار تمام بخشِ ‌تهیه کنندهء این جزوهء آموزشی به دادگاه و در نهایت به رهبری کشیده شد!

بسیاری از والدین هم از صحبت کردن در این باره با فرزندانِ خود وحشت دارند. آن‌ها از هرگونه تماسی که بتواند اطلاعاتی به فرزندانشان بدهد گریزانند و سعی دارند اینگونه آن‌ها را از گزندِ‌ خطرات دور کنند. اعتقادِ جامع مردم این است که اگر در مورد اینگونه مسائل با فرزندشان صحبت شود چشم و گوش آنها باز خواهد شد! و این چشم و گوش باز شدن آنچنان هراسی در دلشان می‌افکند که با خود نمی‌اندیشند عواقب این گریزِ موقتی از کنجکاوی و عطش فرزندانشان برای دانستن چه تلخ می‌تواند باشد. با توجه به اینکه غریزه‌های انسانی چه بخواهیم و چه نخواهیم در ما هستند در پایان باید جوابی برایشان یافت.

حال آیا بهتر نیست که این احساسات و غریزه‌ها را برای فرزندان‌مان تشریح کنیم و با توضیحات صحیح نه تنها آن‌ها را در راهِ داشتن زندگی سالم راهنمایی کنیم بلکه از خطراتی که در کمین‌شان است باخبر سازیم. برطبق آماری غیر رسمی ۴۵٪ پسران تهرانی قبل از سن ۲۴ سالگی اولین رابطهء جنسی خود را تجربه می‌کنند و این غالباً در بین آنانی است که ازدواج نکرده‌اند و خب پس از این ارتباط اولیه ممکن است تا زمان ازدواج با افراد متعددی ارتباط جنسی داشته باشند. حال سوال اینجاست که این افراد که زندگی جنسی فعال پیش از ازدواج را برگزیده‌اند و این حقیقتی است غیرقابل انکار و غیر قابل کنترل، چه تعدادی متوجه عواقب تصمیم و انتخابشان هستند؟ چه تعدادی آگاه از مسئولیتی که از این پس در قبال خودشان، شخصی که با او ارتباط دارند و جامعه دارند، هستند؟

این جوانان همان‌هایی هستند که والدینشان و مربیانشان در مدارس از روی شرم و حیا و معذورات اخلاقی سوالاتشان را بی‌جواب گذاشته‌اند و گاهی هم جواب‌های نادرستی از منابع غیرقابل اطمینان یافته‌اند. رشد رفتارهای پرخطر در کشورمان و اصراری که در پنهان کردن آن می‌شود، این نگرانی را به وجود آورده که در راه فاجعه‌ای ملی قدم گذارده‌ایم.

اقدامات

در اسفند ماه ۱۳۸۲ یونیسف با همکاری دانشگاه جان هاپکینز مریلند کارگاهی شش روزه برای مسئولین ذی‌ربط برگزار کرد. در این دوره وضعیت بیماری در ایران، موانع سر راه برنامه‌های پیشگیری و راه‌کارهای ارتباطی برای برقراری ارتباط با قشر نوجوان مملکت مورد بحث قرار گرفت. مسئولینی از وزارت‌های بهداشت، آموزش و پرورش و کشور همراه با نمایندگانی از سازمان‌های غیردولتی مانند احیا، هلال احمر، انجمن تنظیم خانواده، سایت اینترنتی سلامتیران، انجمن حمایت از حقوق کودک، کانون پرورش فکر کودک و نوجوان و نمایندگان صدا و سیما و سازمان بهزیستی و UNFPA, UNODC در این کارگاه شرکت داشتند. و متاسفانه از نهادهایی کلیدی در امر جوانان مانند سازمان ملی جوانان هیچ کس به این دعوت پاسخ نداده و حضور نیافته بود.

جالب اینجاست که در طول کارگاه متوجه شدیم که حتی در بین جمعی اینچنینی که همگی تحصیل‌کرده و از خطراتی که در کمین جوانان است مطلع هستند هم مقاومت‌های جدی در راه اطلاع‌رسانی به نوجوانان وجود دارد. یعنی حتی خانمی که خود متخصص بیماری‌های عفونی بود و به خوبی می‌دانست که ایدز بدون شوخی می‌کشد قویا معتقد بود که به هیچ وجه اجازه نخواهد داد چشم و گوش فرزندش را با صحبت بی‌پرده در مورد آلت جنسی و ارتباط جنسی و امکانِ داشتن ارتباط جنسی پیش از ازدواج، باز کنند. در جواب من که می‌پرسیدم پس چطور فرزندتان از خطر آگاه شود و یاد بگیرد می‌گفتند خودم یادش می‌دهم! هنگامی که از او پرسیدم شما متخصصید و می‌توانید به دخترتان آموزش مناسب بدهید پس تکلیف بچه‌های من و امثال من چه می‌شود، تنها سکوت کرد!

عده‌ای بودند از همین مسئولین که با تعجب می‌پرسیدند که اصلا دختر و پسر ۱۵ ساله چطور به خودش اجازه می‌دهد در مورد مسائل جنسی فکر کند!! متاسفانه در سطوح بالای تصمیم‌گیری کشوری کسانی با چنین تفکراتی هستند که نوجوانی خود را فراموش کرده‌اند یا شاید هم بسیار انسان‌های استثنایی و منحصربه ‌فردی بوده‌اند که تا هنگام ازدواج حتی یک بار هم از خود نپرسیده‌اند که در سنین بلوغ چه اتفاقی برایشان افتاده بوده! پیامدهای چنین رویکردی مشکلات متعددی است که گرچه ممکن است اکنون پنهان و نهفته باشند اما بالاخره روزی سربرخواهند آورد و آن روز ممکن است برای چاره اندیشیدن دیر شده باشد.

مسئولین و کارشناسان چه می‌گویند؟

خانم حسینی از دفتر بهداشت تغذیه وزارت آموزش و پرورش معتقدند که اطلاع رسانی و آماده سازی دانش‌آموزان از دورهء بحرانی بلوغ در مدارس امکان‌پذیر است. ایشان کتاب‌هایی که امسال در شبانه‌روزی‌هایی سراسر کشور (به غیر از شهرهای تهران و قم)با اطلاع مسئولین و والدین دانش‌آموزان توزیع گردیده‌اند را ارائه نمودند. در این کتاب‌ها سعی شده تغییراتِ بدن در سنین بلوغ با متون ساده و گاهی همراه با تصاویر توضیح داده شود. کتاب دیگری هم حاوی بازی‌ها و معماهایی بود که می‌توانستند باعث جذب نوجوانان به موضوع و ایجاد انگیزه در خواندن دقیق‌تر مطالب شوند. این طرح آزمایشی است و فعلا در سطح مدارس شبانه روزی؛ در آینده با توجه به نتیجهء تحقیقاتِ دنباله‌ای برای کل مدارس کشور تصمیم‌گیری گرفته خواهد شد.

خانم دکتر رمضانی از معاونت فنآوری و پژوهش وزارت بهداشت به مشکلاتِ‌ عدیده‌ای که بر سر راه هستند به خوبی آشناست و می‌داند که اگر اعمال حساب‌شده نباشند کار حتی به دادگاه هم کشیده خواهد شد. تجربیات وی در مورد جمع‌آوری آمار قابل بحث نیست زیرا کلاً سیستم کشور ما آمارگریز است. او تنها می‌گوید که رفتارهای پرخطر رشد داشته‌اند که خبر خوشآیندی نیست. در هر حال مسئولینی که قادرند به این آمار دست یابند بد نیست از متخصصین بخواهند که برایشان توضیح دهند افزایش رفتارهای پر خطر به چه معناست.

خانم بشری جبره که از دانشگاه جان هاپکینز برای تدریس کارگاه آمده بود با توجه به بحث‌های صورت گرفته و مشاهدهء منابع موجود معتقد است که با توجه به موانع فرهنگی باید به طور جدی با مسئولین وارد بحث و گفتگو شد و آن‌ها را در مورد موقعیت و خطرهای موجود توجیه کرد. تنها به این شرط است که می‌توان به باقی اقشار جامعه رخنه کرد و آن‌ها را در این زمینه آگاهی بخشید.

آقای حمیدرضا ستایش از یونیسف متولی این کارگاه و جمع کردن این مسئولین دور هم بود. در این جلسات بسیاری از افراد از دفترهای متفاوت با هم آشنا شدند و هماهنگی بیشتری بین آن‌ها به وجود آمد. در پایان این دوره برنامه‌ای برای همکاری مداوم این افراد تا پایانِ تحقیق و تولید محتوای مناسب در این رابطه در گروه‌های مختلف ریخته شد.

چند نکتهء و نتیجه گیری

اقداماتی برای اطلاع‌رسانی صورت گرفته که به قدری پراکنده و نامتمرکز هستند که راه به جایی نبرده و نخواهند برد. برای مثال بروشورهایی که انجمن تنظیم خانواده در تیراژ محدود چاپ کرده و یا بروشورهایی که سازمان‌هایی از قبیل UNAIDS و غیره تهیه کرده‌اند که متاسفانه به هیچ وجه جوابگوی نیاز جامعهء ما با چنین جمعیت جوانی نیست.

در پایان با برشمردن چند نکتهء جالب و بسیار کارآمد و سوال و جواب‌هایی که در ذهن همهء ما در مورد ایدز هست و در بروشور UNAIDS آمده، آرزو می‌کنم که روزی بیآید که بدون وجود موانع اخلاقی در مورد مسائل مهم صحبت شود و مردم ما با آگاهی کامل از خطر بیماری مهلک ایدز که کشنده اما قابل پیشگیری است در امان باشند.

از کجا بدانیم که به ویروس اچ آی وی آلوده شده‌ایم؟

مشاوره با متخصصین در پی آزمایشی که نتایجش کاملا محرمانه خواهد بود در مراکز زیر:

کلینیک والفجر ۶۰۳۸۹۲۰,1
کلینیک طالقانی مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری ۲۲۱۷۲۲۲
بیمارستان امام خمینی بخش عفونی ۶۹۳۰۰۴۰,9
خط احیا، مشاوره و مداخله تلفنی ۶۹۳۵۵۲۴

برای اطلاع از مراکز مشاوره در شهرستان‌ها می توانیم با مرکز بهداشت شهرستان مربوطه تماس بگیریم. (تذکر مهم: از زمان ورود ویروس به بدن تا مثبت شدن جواب آزمایش خون ممکن است ۶ ماه طول بکشد.)

ظاهر شخص آلوده به ویروس اچ آی وی چگونه می‌تواند باشد؟
شخص آلوده به ویروس ممکن است تا مدت‌ها سالم به نظر برسد اما می‌تواند تا ماه‌ها و یا سال‌ها قبل از ابتلا به بیماری ایدز حامل ویروس باشد. فرد در تمام این مدت می‌تواند بدون اطلاع خود با انجام رفتارهای پرخطر عامل انتقال عفونت به دیگران باشد.

آیا فقط همجنس‌گرایان و معتادین تزریقی آلوده به ویروس اچ آی وی می‌شوند؟
خیر. هر کسی می تواند به ویروس اچ آی وی آلوده شود:
۱. کسانی که رفتارهای پرخطر داشته باشند.
۲. کسانی که فرآورده‌های خونی آلوده دریافت کرده باشند.
۳. حتی بعضی از کودکانی که از طریق آلودگی والدین خود در دوران جنینی یا شیرخوارگی مبتلا می‌شوند.

ویروس اچ آی وی از راه‌های زیر منتقل نمی‌شود:
۱. دست دادن.
۲. در آغوش گرفتن
۳. روبوسی کردن
۴. عطسه و سرفه کردن
۵. استفاده از توالت و یا حمام مشترک
۶. استفاده از وسائل غذاخوری مشترک
۷. استفاده از استخر عمومی
۸. نیش حشرات مانند پشه

با فرد آلوده به ویروس اچ آی وی یا مبتلا به ایدز چگونه باید رفتار شود؟
ایدز هم مانند بقیه بیماری‌هاست.
تبعیض قائل شدن بین مبتلایان به بیماری ایدز و دیگر بیماران کاری ناشایست است.
افراد مبتلا به ایدز نیاز به حمایت خانواده، جامعه و همه مردم دارند.

* مطالب آموزشی و عنوان اين مطلب از بروشور گروهی UN HIV/AIDS Theme Group برداشت شده است که اطلاعات اشتباه ارائه نشود.